DƏNİZƏ ÇATMAYAN YAĞIŞ
Bədii-fəlsəfi esse
Yenə payız gəlib. Göy üzünün rəngi ağırlaşıb, küçələr yağış qoxusuna bürünüb. Damcılar səssiz-səssiz göydən enir, damlarda, yarpaqlarda, daşlarda bir anlıq dayanıb sonra özlərinə yol axtarırlar. Biri arxa qarışır, arx çaya, çay isə dənizə tələsir.
Yağışın qəribə bir xasiyyəti var: yerə düşən kimi sanki dayanmağı unudur. Elə bil hər damcının yaddaşında uzaqlarda böyük bir su yaşayır. Dəniz. Amma bütün yağışlar dənizə çatmır.
Bəzən dənizin lap bir addımlığında yağan yağış torpağa hopur. Bəzən daşın çatında ilişib qalır. Bəzən günəş çıxır, onu buxara çevirib yenidən göyə qaytarır. Dənizdən yüzlərlə kilometr uzaqda yağan başqa bir damcı isə kiçik bir arxa düşür, oradan çaya qarışır, dağları, dərələri keçir və bir gün böyük suların qoynunda itib gedir.
Qəribə deyilmi? Yaxın olan həmişə çata bilmir, uzaqda olan isə bəzən yolunu tapır.
İnsan həyatı da belədir. Biz çox vaxt məsafəni taleyin ölçüsü hesab edirik. Elə düşünürük ki, məqsədə yaxın olanın işi asandır, uzaqda olanın isə ümidi azdır. Halbuki həyatın qəribə qanunlarından biri budur: insanın arzusuna çatmasına mane olan həmişə məsafə olmur. Bəzən qarşısına çıxan maneələr, bəzən yanlış istiqamət, bəzən də özünün dayanması yolu yarıda qoyur.
Çünki dənizə yaxın olmaq dənizə çatmaq demək deyil. Necə ki, xoşbəxtliyə yaxın olmaq da xoşbəxt olmaq deyil. İnsan bəzən axtardığı hər şeyin yanında yaşayır, amma onu görə bilmir. Sevilir, amma sevgini duymur. Doğmaları yanındadır, amma onların varlığını adi hesab edir. İmkan qapısının ağzındadır, amma qapını döyməyə cəsarət etmir. Beləcə, dənizin sahilinə düşüb dənizə çata bilməyən damcıya çevrilir.
Başqa biri isə çox uzaqdan başlayır. Onun qarşısına daşlar çıxır, yollar bağlanır, axınlar istiqamətini dəyişir. Həyat onu gah qayaya çırpır, gah dərəyə salır, gah da uzun müddət susmağa məcbur edir. Amma içində bir axın qalır: getmək, davam etmək, yenidən başlamaq.
Və bəzən taleyi dəyişdirən böyük qüvvələr deyil, məhz bu kiçik davamlılıq olur. İnsanı məqsədə həmişə sürətli addımlar aparmır. Bəzən onu xilas edən tək şey dayanmayacaq qədər ümidinin qalmasıdır.
Yağış damcısı yerə düşəndə qarşısında hansı yolun açılacağını bilmir. Onun əlində xəritə yoxdur. Hansı daşın qarşısını kəsəcəyini, hansı torpağın onu udacağını, hansı axının ona yol verəcəyini görmür. İnsan da dünyaya belə gəlir.
Heç kim öz ömrünün xəritəsini əvvəlcədən görmür. Kim xoşbəxtliyə tez çatacaq, kim gecikəcək, kim yolunu dəyişəcək, kim geri dönəcək, bunu heç kəs bilmir. Bəlkə də insanın ən böyük yanılmalarından biri elə budur ki, o, bilmədiyi yolun sonu haqqında çox tez hökm verir.
Bir uğursuzluq gəlir və insan düşünür: “Deməli, alınmadı.” Bir qapı bağlanır və öz-özünə deyir: “Deməli, yol bitdi.” Bir insan gedir və hesab edir: “Deməli, həyatımda həmişə boşluq qalacaq.”
Halbuki bir çayın qarşısına qaya çıxanda çay dayanıb ölümünü gözləmir. Yolunu dəyişir. İnsan da bəzən bunu öyrənməlidir. Həyatda hər maneə “dayan” demir. Bəziləri sadəcə “başqa cür get” deyir.
Bəzən biz həyatımızın düz xətt üzrə getməsini istəyirik. Arzu edirik ki, başladığımız nöqtədən məqsədimizə ən qısa yolla çataq. Amma su dənizə həmişə düz yolla getmir. Dövrə vurur, torpağın altına keçir, bulaq kimi yenidən üzə çıxır, daşların arasından süzülür, bəzən uzun müddət dənizdən uzaqlaşırmış kimi görünür.
Kənardan baxan deyə bilər: “Bu su öz yolunu itirdi.” Amma bəlkə də həmin döngə onun davam edə bildiyi yeganə istiqamətdir.
İnsan həyatında da belə döngələr olur. Bəzən işini itirirsən. Bəzən sevdiyin bir insanı. Bəzən illərlə qurduğun plan dağılır. Bəzən həyat səni tamamilə başqa istiqamətə aparır. O an sən bunu itki hesab edirsən. İllər keçir. Geriyə baxanda anlayırsan ki, həmin hadisə olmasaydı, bəlkə də bu gün dayandığın yerə gəlməyəcəkdin.
Əlbəttə, hər ağrı insanı yaxşı bir yerə aparmır, hər itki sonradan qazanca çevrilmir. Amma bəzən insanın bədbəxtlik adlandırdığı hadisə həyatın onun istiqamətini dəyişdirdiyi bir döngə olur.
Kaş insan öz həyatına hərdən yuxarıdan baxa biləydi. Bir çayın xəritəsinə baxdığımız kimi. Onda bəzi əyri yolların əslində səhv olmadığını görərdi. Gecikmələrindən bu qədər qorxmazdı. Başqalarının haraya çatdığına baxıb özünü natamam hesab etməzdi.
Çünki hər çayın öz yatağı, hər yağışın öz yolu, hər insanın da öz zamanı var. Başqasının vaxtı sənin gecikməyin deyil.
İnsan çox vaxt özünü başqasının saatı ilə ölçür. Biri otuz yaşında öz yolunu tapır, biri əlli yaşında yenidən başlayır. Biri erkən tanınır, biri illərlə səssiz qalır. Biri gənc yaşında böyük imkan əldə edir, başqa biri ömrünün daha gec çağında öz həqiqi istiqamətini görür.
Dəniz çaydan soruşmur: “Niyə gec gəldin?” Sadəcə qəbul edir. Amma bütün suların dənizə çatmadığını da unutmaq olmaz. Bəzən yolun dəyəri son mənzillə deyil, keçdiyi yerlərdə yaratdığı həyatla ölçülür.
Bəlkə həyatın böyük həqiqətlərindən biri də budur: insan üçün əsas olan təkcə nə vaxt və haraya çatması deyil. Əsas olan yolunu davam etdirə bilməsi, dəyişən istiqamətlər içində öz mənasını itirməməsidir.
Bəs dənizə çata bilməyən yağışın taleyi nə olur? Doğrudanmı onun yolu yarımçıq qalır?
Bəlkə də yox.
Torpağa hopan yağış bir ağacın kökünə su verir. Daşın dibində qalan damcı bir çiçəyin yaşamasına səbəb olur. Bir gölməçədə toplanan su bir quşun susuzluğunu yatırır. Buxarlanan damcı isə göyə qalxıb başqa bir yerdə yenidən yağış olur.
Deməli, dənizə çatmamaq həmişə məğlubiyyət deyil.
İnsan da bütün arzularına çata bilməz. Hər başladığı yol onu düşündüyü sonluğa aparmaya bilər. Amma bu, həmin yolun mənasız olduğu demək deyil.
Bəlkə insan öz dənizinə çatmadı, amma yol boyu kiminsə qəlbinə su verdi. Bəlkə bir uşağa ümid oldu. Bir dostun çətin günündə yanında dayandı. Bir xəstəyə təsəlli verdi. Bir insanın yenidən həyata inanmasına səbəb oldu.
Bəzən insan özü böyük görünən bir məqsədə çatmır, amma yolu boyu böyük mənalar yaradır. Həyatın dəyəri yalnız çatdığın yerlərlə deyil, keçdiyin yerlərdə nə buraxdığınla da ölçülür.
Çünki hər kəs dəniz ola bilməz. Amma hər kəs kiminsə susuz torpağına yağış ola bilər.
İnsan bəzən bunu gec anlayır. Ömrü boyu böyük uğurun arxasınca qaçır, adının eşidilməsini istəyir, iz buraxmaq haqqında düşünür. Halbuki ən dərin izlər həmişə görünən yerlərdə qalmır.
Bəzən bir cümlə insanın taleyini dəyişir. Bir əl uzatmaq kiminsə uçurumdan geri dönməsinə səbəb olur. Bir vaxt verdiyin yaxşılıq illər sonra başqa bir insanda yenidən çiçək açır. İnsan bunu görmür. Amma görünməyən şey həmişə yox demək deyil.
Torpağın altında axan su kimi, yaxşılığın da görünməyən yolları var. Bəlkə buna görə hər yaxşılıq etdikdən sonra onun nəticəsini görmək istəmək lazım deyil. Bəzi toxumlar onları əkən insan getdikdən sonra cücərir.
Payız yağışı yenə pəncərəni döyəcləyir. Damcılar şüşə boyunca aşağı süzülür, bir-birinə qarışır, ayrılır, yenidən birləşir. Onlardan hansının dənizə çatacağını heç kim bilmir. Bəlkə heç damcının özü də bilmir.
İnsan da sabahının haraya çıxacağını bilmir. Bəlkə də həyatın sirri məhz bundadır. İnsan yolun sonunu bilmədən getməlidir. Çünki hər şeyi əvvəlcədən bilsəydik, bəlkə də ümidə ehtiyac qalmazdı.
Ümid isə insanın içindəki görünməz axındır. O axın quruyanda insan hələ yaşayır, amma yol getmir.
Bəzən buna görə insanın özünü qoruması arzularını qorumaqdan daha vacibdir. Çünki arzu dəyişə bilər. Yol dəyişə bilər. Mənzil belə dəyişə bilər. Amma içində hərəkət etmək iradəsi qalırsa, yenə bir istiqamət tapmaq mümkündür.
İnsan bəzən məqsədini itirir, amma özünü itirmədikcə yenidən yol tapa bilər.
Taleyimiz də bəzən dənizə çatan damcıya, bəzən ağac kökünü yaşadan suya bənzəyir. Bəzən yüksəlib başqa bir yerdə yenidən yağışa çevrilirik. Və bəlkə ömrün sonunda anlayırıq ki, əsas məsələ yalnız hansı dənizə çatdığımız deyilmiş. Əsas məsələ yol boyu nə qədər həyat daşıdığımız imiş.
Çünki yağışın böyüklüyü yalnız dənizə çatmasında deyil. Haradan keçirsə, oranı yaşatmasındadır. İnsanın böyüklüyü də yalnız zirvəyə çatmasında deyil. Keçdiyi yollarda nəyi yaşatmasındadır.
Və bəlkə ömrün ən dərin həqiqəti budur: insan həyatda hər istədiyi yerə çata bilməz. Amma getdiyi hər yerdə bir məna yarada bilər.
Payız yenə gələcək. Yağış yenə yağacaq. Çaylar yenə dənizə tələsəcək. Bəziləri çatacaq. Bəziləri yolunu dəyişəcək. Bəziləri torpağa hopacaq. Bəziləri yenidən göyə qalxacaq. Amma heç bir damcının izi təbiətdən tamamilə silinməyəcək.
İnsan da müəyyən mənada belədir.
Ömrü bitə bilər, amma təsiri başqa ömürlərdə davam edə bilər. Bir səs susar, amma sözü yaşayar. Bir insan gedər, amma toxunduğu ürəklərdə izi qalar.
Bəlkə insanın ölümsüzlüyə ən yaxın halı da elə budur: mütləq dənizə çatmaq deyil, bir damcı qədər də olsa, dünyaya həyat qatmaq. DENİZE CATMAYAN YAGİS