"Görünməz tamaşaçıların qarşısında"

Səkinə Cəbrayılova

Əminəm ki, dünyanın hər yerində qadın olmağın qəribə bir tərəfi var: insan bəzən heç kimin ona baxmadığına əmin ola bilmir. Küçədən keçirsən, bir pəncərənin qarşısından ötürsən, tanımadığın birinin nəzərləri ilə rastlaşırsan. Bəlkə də həmin baxışın heç bir mənası yoxdur. Bəlkə də qarşıdakı insan sadəcə ətrafa nəzər salır. Ancaq qadının şüurunda bəzən bir neçə saniyəlik baxış özündən daha uzun ömür sürür. O, unudulmuş bir hadisə kimi yox, ehtimallar şəklində geri qayıdır: görəsən, nə düşündü? Nəyi bəyənmədi? Mən həqiqətən onun düşündüyü insanam, yoxsa özümə yad bir obrazın içində yaşamağa başlamışam?

Mən öz şəhərimdən yola çıxacağam! Bakı böyük bir şəhərdir, amma burada insanın şəxsi həyatı bəzən qəribə şəkildə ictimailəşir. Qadının yaşı, ailə vəziyyəti, peşəsi, geyimi, hətta susqunluğu belə müzakirəyə açıq mövzuya çevrilə bilər. Sanki insan öz həyatının sahibi olmaqla yanaşı, onun ictimaiyyət qarşısında izahatını da hazırlamalıdır. Hər kəsin öz həyatı var, amma nədənsə başqasının həyatına dair qənaət bildirmək ehtiyacı heç vaxt tükənmir.

Camaat deyilən bu müəmmalı kollektivin ən heyrətamiz xüsusiyyəti isə onun üzvlərinin heç vaxt tam müəyyənləşməməsidir. Kimsə səni qınayanda bu, çox vaxt konkret bir insanın şəxsi fikri kimi deyil, daha böyük və adı bilinməyən bir hökmün səsi kimi eşidilir. Sanki şəhərin görünməz bir münsiflər heyəti var və hər birimiz, xəbərimiz olmadan, onun qarşısında dayanmışıq. Ən qəribəsi də budur ki, bəzən zalda heç kim olmadığı halda belə, insan özünü mühakimə olunmuş hiss edir.

Qadından həm müstəqil, həm itaətkar, həm iddialı, həm də təvazökar olması gözlənilir. O, təhsil almalı, işləməli, öz ayaqları üzərində dayanmalıdır; ancaq bütün bunları elə etməlidir ki, ətrafındakıların rahatlığı pozulmasın. Öz fikri olmalıdır, amma həmin fikir həddindən artıq sərt səslənməməlidir. Azad olmalıdır, lakin azadlığının sərhədlərini müəyyənləşdirərkən başqalarının narahatlığını da nəzərə almalıdır. Beləcə, qadının qarşısına bir-birinə zidd tələblər qoyulur və sonra onlardan hansını yerinə yetirə bilmədiyi soruşulur.

Bəlkə də cəmiyyətin ən incə nəzarət forması qadağalar deyil, insanın öz daxilində yaratdığı nəzarətçidir. Əvvəlcə kimsə sənə müəyyən bir davranışın yaraşmadığını deyir. Sonra həmin səs sənin düşüncənə qarışır. Bir müddət sonra artıq heç kimin xəbərdarlığına ehtiyac qalmır: qərar verməzdən əvvəl özünü saxlayır, danışmazdan əvvəl sözlərini dəyişir, bir arzunun ardınca getməzdən əvvəl onun başqalarına necə görünəcəyini hesablayırsan. Nəzarətçinin harada bitdiyini, sənin harada başladığını müəyyənləşdirmək çətinləşir.

Bakı da bu ziddiyyətin özünəməxsus səhnəsidir. Şüşə binalar, parlaq vitrinlər, yeni kafelər, dəyişən küçələr və müasirlik vədi... Şəhər gələcəyə doğru irəliləyirmiş kimi görünür. Ancaq binaların fasadı ilə insan düşüncəsinin fasadı həmişə eyni sürətlə dəyişmir. Bəzən şəhər müasirləşir, amma insanın başqasının həyatına münasibəti köhnə yerində qalır. Yeni bir binanın içində əsrlərdən qalma bir hökm yaşaya bilər.

Bununla belə, Bakıda qadın olmağı yalnız sıxıntı və məhdudiyyətlərlə izah etmək də başqa bir sadələşdirmə olardı. Qadın yalnız ona qarşı qoyulan qaydaların cəmindən ibarət deyil. Onun yumoru, qəzəbi, ehtirası, tərəddüdü, uğursuzluqları və bəzən heç bir məna daşımayan, heç kimə fayda verməyən arzuları var. O, həmişə mübarizə aparmaq, kiməsə nəyisə sübut etmək, cəmiyyət üçün nümunəyə çevrilmək məcburiyyətində deyil. Bəzən sadəcə yaşamaq istəyir. Və bu istəyin özündə izaha ehtiyac duyan nə var?

Mənə elə gəlir ki, qadın haqqında danışarkən ondan həddindən artıq çox şey tələb edirik. Ondan həm güclü olmasını, həm də gücünü nümayiş etdirməməsini; həm özünü tanımasını, həm də başqalarının onu asanlıqla anlamasını gözləyirik. Səhv edəndə onun səhvi xarakterinə, fikrini dəyişəndə qərarsızlığına, susanda zəifliyinə dəlil olur. Halbuki insan olmaq ziddiyyətli olmaqdır. İnsan bəzən nə istədiyini bilmir, bəzən özünə zidd qərarlar verir, bəzən dünən müdafiə etdiyi fikirdən bu gün uzaqlaşır. Qadının da bu qarışıqlıq üçün haqqı olmalıdır.

Bəlkə azadlıq hər kəsin baxışlarından xilas olmaq deyil. Bəlkə azadlıq həmin baxışların sənin haqqında son sözü deməsinə icazə verməməkdir. Çünki heç bir insan başqalarının təsəvvüründəki obrazına sığacaq qədər sadə deyil. Biz özümüzdən, başqalarının bizi necə görəcəyini düşünmək üçün ayırdığımız vaxtı geri ala bilsəydik, bəlkə də kim olduğumuzu anlamağa bir az daha yaxınlaşardıq.

Mən bəzən düşünürəm: görəsən, qadın öz həyatını yaşamaq üçün nə qədər izahat verməlidir? Hansı yaşda suallar azalır? Hansı uğurdan sonra onun qərarları şəxsi seçim kimi qəbul olunur? Yoxsa bu sualların heç birinin cavabı yoxdur, çünki problem qadının nə etməsində deyil, onun etdiklərinin daim qiymətləndirilməsindədir?

Bəlkə bir şəhərin həqiqi müasirliyi göyə ucalan binalarında deyil, insanın orada özünə ayırdığı görünməz sahədə ölçülür. Başqasının həyatını mühakimə etmədən onun varlığına yer açmaqda. Bir qadının seçimini bəyənməsən belə, həmin seçimin ona məxsus olduğunu qəbul etməkdə.

Bakıda qadın olmaq mənim üçün, hər şeydən əvvəl, öz həyatını başqalarının baxışları ilə ölçmək vərdişindən qurtulmağa çalışmaqdır. Şəhərin içində, insanların arasında, saysız-hesabsız gözləntilərin fonunda özünə məxsus bir səs tapmaqdır. Bəlkə də bu səs əvvəlcə çox zəif eşidilir. Bəlkə bəzən şübhəyə, bəzən qorxuya, bəzən də istehzalı bir təbəssümə qarışır.

Amma hər halda, o səs sənindir.

Və insanın özünə məxsus bir həyatı müdafiə etmək məcburiyyətində qalmadığı gün, bəlkə də, şəhər həqiqətən dəyişməyə başlayacaq.